Tống Sơn là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, nơi lưu giữ nhiều di sản gắn với đời sống cộng đồng. Trong đó, đình làng không chỉ là nơi thờ Thành hoàng mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, lưu giữ ký ức của làng quê. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian, thiên nhiên và chiến tranh, nhiều ngôi đình đang xuống cấp nghiêm trọng, thậm chí trở thành phế tích. Bảo tồn, tu bổ các di tích này đang là yêu cầu cấp thiết nhằm gìn giữ hồn cốt văn hóa quê hương.

Đình làng không chỉ là nơi thờ Thành hoàng mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, lưu giữ ký ức của làng quê.

Sau khi sáp nhập, toàn xã có 18 di tích được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia và 17 di tích cấp tỉnh. Trong đó có 07 ngôi đình (05 đình có kiến trúc nghệ thuật, 02 đình là di tích lịch sử - văn hóa). Nhiều năm nay, công tác bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích luôn được cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương đặc biệt quan tâm. Cùng với sự đầu tư của Nhà nước, địa phương đã nỗ lực huy động nguồn lực bảo quản, tu bổ, phục hồi nhiều di tích. Một trong những trường hợp tiêu biểu là đình làng Đô Mỹ, thôn Hà Tân, xã Tống Sơn. Được dựng vào giữa thế kỷ XIX, đình mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn, thờ Tô Hiến Thành cùng 2 vị Đô Bá và Nguyễn Thận Xuân.

Đình Đô Mỹ sau nhiều năm xuống cấp nghiêm trọng được trùng tu, tôn tạo vào năm 2025.

Sau khi được tu bổ, tôn tạo, đình làng Đô Mỹ đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, đồng thời là điểm đến góp phần quảng bá giá trị lịch sử - văn hóa của địa phương.

Ông Nguyễn Văn Quân, Trưởng thôn Hà Tân, cho biết: “Sau khi được tu bổ, đình trở nên khang trang hơn, người dân có nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng. Đây cũng là địa chỉ để thế hệ trẻ tìm hiểu về lịch sử, truyền thống của quê hương”.

Các cấu kiện gỗ lim, hệ thống cột và vì kèo cổ được bảo tồn, gia cố theo đúng kỹ thuật “chồng rường kẻ bẩy” của kiến trúc đình làng Việt.

Tuy nhiên, từ thực tế tại địa phương cho thấy, nhu cầu tu bổ, chống xuống cấp di tích vẫn rất lớn, trong khi nguồn lực đầu tư còn hạn chế. Không ít ngôi đình đang phải “chờ” kinh phí để được trùng tu, trong khi từng ngày phải đối mặt với sự xuống cấp do thời tiết và thời gian.

Đình Đô Mỹ được tu bổ, tôn tạo khang trang.

Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Chủ tịch UBND xã Tống Sơn, cho biết Chính quyền và Nhân dân đã cố gắng trùng tu một số di tích xuống cấp nặng, tuy nhiên, nhu cầu đầu tư, tu bổ đối với các di tích trên địa bàn vẫn còn rất lớn”.

Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh đình Bái Sơn được khởi dựng từ thời nhà Nguyễn (thế kỷ XIX) và được công nhận di tích cấp tỉnh năm 1996. Đây không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư địa phương, nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là biểu tượng của truyền thống lịch sử, văn hóa và tinh thần đoàn kết của nhân dân trong vùng.

Nhiều cột kèo tại đình Bái Sơn đã bị mối mọt mục, nguy cơ đổ sập.

Trải qua hàng trăm năm, di tích đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Hệ thống cột, xà, hoành, kèo bị mối mọt, mục ruỗng, tiêu tâm; nhiều cấu kiện kiến trúc bị nứt gãy, biến dạng; hệ thống rui, mè hư hỏng nặng. Mái ngói bị xô lệch, tụt vỡ, gây thấm dột kéo dài làm ảnh hưởng trực tiếp đến các cấu kiện gỗ bên dưới. Khu vực nền của ngôi đình cũng như các cấu kiện đá tảng chân cột có hiện tượng sụt lún; một số vị trí tường xây bị nứt vỡ. Ngoài hạng mục đình chính còn giữ được yếu tố gốc, các hạng mục phụ trợ xây dựng qua nhiều thời kỳ, thiếu tính đồng bộ, ảnh hưởng đến cảnh quan và giá trị tổng thể của di tích.

Ngôi đình cổ đang được 'chống nạng' bằng hàng chục cây luồng.

Chính quyền địa phương, nhân dân thôn Bái Sơn đã dùng hơn 40 cây luồng và 6 gốc cây bạch đàn để chống đỡ, gia cố tạm thời nhằm hạn chế nguy cơ đình làng bị sập đổ. Nhiều vị trí nối giữa hệ thống cột, kèo được buộc cố định lại bằng sắt và dây thép. Nhằm bảo đảm an toàn cho người dân, từ năm 2024 trở lại đây, UBND xã Hà Tiến cũ, xã Tống Sơn mới và thôn Bái Sơn đã thông báo tới bà con dừng toàn bộ hoạt động tế lễ, vui chơi tại khu vực bên trong đình làng dịp lễ, Tết… Đồng thời cảnh báo nguy hiểm tới nhân dân và du khách khi đến dâng hương, sinh hoạt tín ngưỡng tại di tích.

Mái ngói đình Bái Sơn có dấu hiệu bị sụt.

Ông Phạm Quang Tuyến, Chi hội trưởng Chi hội người cao tuổi thôn Bái Sơn (xã Tống Sơn) cho biết, đình Bái Sơn là biểu tượng thiêng liêng cũng là niềm tự hào của nhân dân trong thôn. Mỗi ngày nhìn các họa tiết, cột, kèo bị mối mọt ăn mòn dần, rồi cứ mỗi mùa mưa bão, người dân lại lo lắng không biết đình còn trụ được đến bao giờ. Những năm qua, nhân dân trong thôn và con cháu làm ăn xa quê đóng góp kinh phí nhỏ để diệt mối, đảo ngói, chằng chống… đình làng, nhằm giảm bớt phần nào nguy cơ hư hỏng, đổ sập. Nhân dân rất mong muốn, cơ quan chức năng sớm bố trí nguồn vốn, lên phương án tu bổ cấp bách để cứu lấy ngôi đình cổ. Từ đó, giúp bảo tồn, lưu giữ những giá trị văn hóa độc đáo của cha ông để lại cho thế hệ sau.

Nếu không được tu bổ kịp thời, đình Bái Sơn có nguy cơ sập đổ.

Cách đó không xa, Di tích lịch sử cấp quốc gia đình làng Động Bồng là nơi thờ danh nhân Tô Hiến Thành - một bậc đại thần văn võ song toàn, tài năng đức độ, hết lòng vì sự nghiệp trung hưng đất nước. Theo tư liệu lưu trên bức thượng lương, đình Động Bồng được dựng vào “năm Gia Long thập niên” (1812). Đình Động Bồng nổi tiếng là công trình kiến trúc đồ sộ vào loại bậc nhất ở xứ Thanh với hệ thống cột gỗ dựng đình, trong đó, chủ yếu là gỗ lim, lát và sến với tất cả 36 cột cái và cột quân. Đình Động Bồng cũng là di tích duy nhất trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa đến nay vẫn còn duy trì mỹ tục “Lửa đình liệu” vào thời khắc giao thừa hàng năm.

Đình Động Bồng là di tích lịch sử cấp quốc gia, thờ danh nhân Tô Hiến Thành.

Trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, đình Động Bồng là nơi chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử, đây là nơi nhân dân nghe thư Bác Hồ gửi các cụ phụ lão toàn quốc; nơi diễn ra các lớp huấn luyện nhằm nâng cao cảnh giác cách mạng, sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ của dân tộc chống thực dân Pháp; nơi phát động các phong trào thi đua yêu nước; diễn ra Đại hội đại biểu Đảng bộ huyện Hà Trung lần thứ nhất... Với những giá trị văn hóa, lịch sử đó, năm 2001, đình Động Bồng được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Đình Động Bồng có 5 gian 2 chái và hệ thống 36 cột gỗ.

Tuy nhiên, hiện nay, khu vực cổng, tường rào phía trước đình Động Bồng đã bị nứt, sụt lún; khu vực tường hậu ở khu vực hậu cung cũng bị nứt và gãy đòn tay…

Tường nứt, cột kèo bị mối mọt..., đó là thực trạng đang diễn ra tại đình Động Bồng.

Tháng 6/2024, UBND xã Hà Tiến cũ (nay là xã Tống Sơn) đã báo cáo về việc rà soát các đình làng bị xuống cấp trên địa bàn, trong đó có đình Động Bồng và đình Bái Sơn. UBND xã Hà Tiến cũ đã đề nghị UBND huyện Hà Trung cũ và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa kiểm tra khảo sát cũng như có phương án báo cáo UBND tỉnh bố trí kinh phí tu sửa bổ sung các hạng mục của 2 di tích nói trên.

Bên trong hậu cung ở đình Động Bồng, đang bị thấm dột khi mưa xuống.

Đến tháng 5/2026, UBND xã Tống Sơn tiếp tục có văn bản đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa tổ chức kiểm tra, xác nhận tình trạng xuống cấp của Di tích lịch sử văn hóa đình Bái Sơn để có cơ sở lập dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo di tích theo quy định hiện hành.

Ông Vũ Văn Chiến, Trưởng phòng Văn hóa, UBND xã Tống Sơn khẳng định, đình Động Bồng, đình Bái Sơn là chứng tích của một vùng quê có bề dày lịch sử, lưu dấu những kỷ niệm, ký ức của bao thế hệ người dân. Đây là 2 ngôi đình lớn, được làm hoàn toàn bằng chất liệu gỗ nhóm I nên kinh phí sửa chữa, trùng tu rất lớn, ngân sách cấp xã không đáp ứng nổi nên lực bất tòng tâm. Nếu không được tu bổ, phục hồi kịp thời sẽ tiềm ẩn nguy cơ hư hỏng, mất đi các yếu tố gốc của di tích cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích trên địa bàn.

Đáng lưu ý, không riêng đình Động Bồng, đình Bái Sơn, các di tích khác ở Tống Sơn như đình Tiên Hòa, đình Bái Ân, đình Thanh Xá… đều đã xuống cấp nghiêm trọng. Trong định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng, Tống Sơn xác định huy động nguồn lực cho công tác bảo tồn, tu bổ di tích là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Theo Nghị quyết của Ban Thường vụ Đảng ủy xã Tống Sơn về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 xác định, tập trung huy động các nguồn lực, trong đó ưu tiên nguồn hỗ trợ của cấp có thẩm quyền để tôn tạo, bảo quản, tu bổ 5 di tích gồm: đình Tiên Hòa, đình Bái Sơn, đình Động Bồng, đình Bái Ân và đình Thanh Xá.

Được biết, mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa đã có văn bản xác nhận hiện trạng, tình trạng xuống cấp của các hạng mục công trình di tích đình Bái Sơn (xã Tống Sơn). Đồng thời khẳng định, việc bảo quản, tu bổ, phục hồi, tôn tạo di tích là cần thiết nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân trong khu vực và tham quan của du khách thập phương. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa cũng đề nghị, UBND xã Tống Sơn chỉ đạo các phòng, ban chức năng liên quan, căn cứ hồ sơ khoa học, hiện trạng di tích, khả năng bố trí, huy động vốn của chủ đầu tư, Luật Di sản văn hóa… để báo cáo, trình Chủ tịch UBND tỉnh thống nhất sự cần thiết đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích đình Bái Sơn theo quy định.

Đình làng không đơn thuần là những công trình kiến trúc cổ. Mỗi mái đình, cột gỗ, nét chạm khắc, đồ thờ đều gắn với một câu chuyện lịch sử và đời sống tinh thần của cộng đồng dân cư. Qua đình làng, nhiều phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và truyền thống văn hóa được lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn đình làng cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ gìn giữ di sản sống của cộng đồng. Bên cạnh nguồn lực Nhà nước, việc huy động sự tham gia của người dân, các tổ chức, cá nhân cần được quan tâm, nhưng phải bảo đảm nguyên tắc bảo tồn đúng giá trị, tránh làm biến dạng kiến trúc gốc.

Cùng với bảo tồn, việc phát huy giá trị di tích cũng cần được chú trọng. Những ngôi đình được tu bổ đúng cách có thể trở thành không gian văn hóa cộng đồng, địa chỉ giáo dục truyền thống và điểm đến trong hành trình khám phá giá trị văn hóa, lịch sử.